اختراع ماشین بخار در قرن 18 م. و به کار گیری آن در صنایع مختلف تحول عظیمی را در رشد و پیشرفت صنعتی اروپا موجب شد. در اوایل قرن 19 م. آزمایش هایی از برای کاربرد ماشین بخار در وسایط حمل و نقل جاده ای صورت گرفت . همان طور که ماشین نیوکومن ، یک قرن قبل در معادن زغال سنگ انگلیس عملا به کار افتاده بود ، اینک نیز در همان معادن زغال سنگ بود که اولین ماشین بخار جمیز وات "لوکوموتیو" گردید.اولین لوکوموتیوی که کاملا رضایت بخش بود ، "راکت " ساخت جورج استفنسون بود ، که در 1829 م. روی خط جدید الاحداث بین منچستر و لیورپول ، نه فقط سرعت شگفت انگیز شانزده میل در ساعت را احراز نمود ، بلکه از عهده آزمایش های مهم دیگر نیز بر آمد. تا سال 1840 و بعد از آن ، عصر ساخت خط آهن ، هم در اروپا و هم در ایالات متحده امریکا به خوبی آغاز گردیده بود.(1)
راه آهن این دستاورد دنیای نوین قرن نوزدهم ، همواره مطلوب ایرانیان عهد قاجار نیز بود. شخص ناصرالدین شاه قاجار علاقه ویژه ای به این مظهر تمدن جدید داشت و خواهان ایجاد آن در ممالک محروسه بود. محمد حسن خان اعتماد السلطنه درباره توجه ویژه سلطان صاحب قران قجری به راه آهن ، چنین قلم فرسایی می کند:
"منظور نظر این شهریار دانش پرور ازبدایت جلوس جاوید مانوس اشاعه این کرامت بوده است و افاضه این نعمت چه عقلا عالم آبادانی مملکت و توانگری رعیت و تمکن تمدن را وسیله ای برتر و بهتر از این رهگذر ندیده و نشنیده اند." (2)
مسعود میرزا ظل السلطان هم که در جریان سفرخود به روسیه از خطوط ریلی این کشور بهره برده چنین لب به ستایش این تکنولوژی جدید می گشاید:
"حکیمی می گفت بهتر از کنه کنه دوایی تا به امروز به دست نیامده من می گویم صنعتی بهتر از راه آهن خلق نشده می خواهم بگویم حاصل هندسه و علم همین است
می شنیدم که راحت جانی چون بدیدم هزار چندانی
در هر مملکتی که راه آهن نباشد روح نیست ، قدرت نیست ، قوت نیست ، علم نیست ، هیچ نیست ." (3)
امین السلطان نیزپس از سفر خود به فرنگ و مشاهده خطوط ریلی اروپا در این باره چنین می گوید:
"در سفر اخیر که راه آهن های فرنگ را دیدم و بعد از رشت به تهران آمدم در میان راه برای بدبختی ایران زار زار گریه کردم و دانستم که تا ایران راه آهن پیدا نکند هیچ ندارد."(4)
آقا محمد خان کاشف السلطنه که از ایرانیان درس آموخته اروپا در عهد قاجار بود ، طی رساله ای به بررسی فواید راه آهن پرداخته و بر احداث راه آهن ما بین دول شرقی و اسلامی چون عثمانی و هند و افغانستان و ارتباط ایران با اروپا از طریق راه آهنی در شمال غرب کشور تاکید می کند و می نویسد:
"... خط دیگر نیز در شمال ایران محض مراودات مستقیم اروپ با مشرق زمین که متصل به خط ولاد قفقاز است :تبریز و رابطه آن به خط بزرگ آسیایی ." (5)
نقشه های راه آهن سراسری متعددی در عهد ناصری و در دوره سپهسالار مورد مطالعه دولت ایران قرار گرفت .از نخستین این طرح ها ، نقشه ای است که "بارون دونورمان "بلژیکی "مهندس مخصوص راه های مملکت ایران " کشید. او از دستیاران سپهسالار بود و طرح خود را در 1292 ضمن "تاریخ مخترعات راه آهن " عرضه داشت. نقشه نورمان شامل دو رشته راه آهن بود . یکی رشته شمالی که از مرز آذربایجان شروع می شد ، به تهران و مشهد و هرات می پیوست و دیگری رشته غربی که دنباله راه آهن عثمانی بود ، از مرز غربی آذربایجان به تبریز و به تهران می رسید." (6)
اما قبل از اینکه ایرانیان خود برای راه آهن سراسری سرزمینشان اقدامی کنند دولتها رقیب روس وانگلیس وارد صحنه شدند .بدین ترتیب طرح احداث راه آهن سراسری ایران نیز در زیر مجموعه" بازی بزرگ" قرار گرفت .
رقابتهای روس و انگلیس بر سر کسب امتیاز راه آهن ایران سالها به طول انجامید و تا زمان انعقاد قرارداد 1907 م. این بخش از بازی بزرگ همچنان ادامه داشت. اما آیا با امضای قرارداد 1907 م. و مشخص گشتن مناطق نفوذ روس و انگلیس در ایران ، ماجرای رقابت بر سر کسب امتیاز راه آهن ایران نیز وضعیت بسامانی یافت و زمینه مناسبی برای عملی گشتن این ایده فراهم گشت ؟ به نظر می رسد پاسخ این سوال مثبت می باشد و این قرارداد در تحقق ایده احداث راه آهن ایران میسر واقع گشته است.
در این پژوهش با بررسی زوایای مختلف تاریخ راه آهن ایران با تکیه بر رقابتهای روس و انگلیس به بررسی این پرسش و فرضیه می پردازیم.
بخشی از مقاله راه آهن ایران و قرارداد ۱۹۰۷ ارائه شده در همایش قرارداد ۱۹۰۷- دانشگاه تهران سال ۸۶
