دهده عمر روشني:
اي اورگين كونلي اوياغ گوزلري مازاغ
بلبل گول رويون تانيان، تانيميان زاغ
هر لحظه گوزون حقدن آيريلماسا عجب مي
چون چكدي يدالله گوزونه سورمه مازاغ
هر كيم سنه امت اولب ائشيتمدي سوزون
گوزونه اونون كول لر اوله باشنه توپراغ
بو روشني نين تيره دلن كونلي چراغن
روشن ايدبن كونلي گورين ايلهبن اوياغ
عليخان ميرزا «صادق»:
گوتور برقع يوزندن كيم گل رخساري گورسونلار
مني بيمار ائدن اول نرگسي خونخواري گورسونلار
منيم بير كافره دين وئردوگومني گر اينانمازلار
اليمده بت بئليمده رشته زناري گورسونلار
محمد صالح ميرزا تركمان:
صالح كي سنين يولوندا جاندان كئچدي
يوق جان كي تمناي جهاندان كئچدي
قانين نه توكارسين امتحان ايتمك ايچون
رحم ايله كي ايشي امتحاندان كئچدي
كوسه رستم:
كويندن اگر گئتميش ايديم حسرتيله
درد و غم ايله فراقيله فرقت ايله
بير درد ايله گر گئتميش ايديم كويندن
گلديم يئنه يوز درد ايله يوز محنت ايله
يوسف بيگ توشمال ايواوغلي:
اي خلف زيبا ياراتميش سيزني رب العالمين
صورتين نقشين يازان نقاشه يوزمين آفرين
مولانا يرتيلميش:
سنين دير يا الهي جمله فرمان
كيمينه درد ورسن كيمسه درمان
مولانا حبيبي برگشادي:
گر سنين چون قيلماسام چاك اي بت نازك بدن
گوروم اولسون شول قبا اگنومده پيراهن كفن
چيخماسا سوداي زولفون باشدان اي مه گر يوز ايل
استخوان كللهم ايچره توتسه عقرب لر وطن
مولانا یعقوب اردبیلی:
یعقوبم و بیت الحزنی من بیلرم
اول یوسف گول پیرهنی من بیلرم
ای غم نه بیلر مردم بی درد سنی
گل گل کی منی سن و سنی من بیلرم
میر محمد ایواوغلی قورچی :
بند اولدوغونو زولفونا دانماز کونلوم
کوپ کوپ ستمین چکدی اوسانماز کونلوم
از بس کی جفاغه اولدی جانیم معتاد
گر یار وفا ائتسه اینانماز کونلوم
تنهایی بیگ قره داغی:
عاشق دگیل اول کیمسه کخ بدنام اولماز
بدنام جهان و شهره عام اولماز
عشق اهلینه بی صبرلیغی عیب ایتمه
بو طائفه ده صبریله آرام اولماز
گوزلر یاغیشلیدیر، سینیخیبدیر کونول یامان
غمدن قوتارجاق اولمایاجاقدیر آمان آمان
دردین قیلینجی زخمه ووروب سینه سازینا
یانمیش فغان، اورکدن آخاندی زامان زامان
قوربانلیغا مینایا ساری اوز قویوبدولار
پیغمبرین(ص) بالالاری بیر بیر جوان جوان
قانلا یازیلمیش آلن یازی آلله آلینا
گویده ملکرین گوزو قاندیر ملالینا
جنتده روضه واردی نبی(ص) گوز یاشی توکور
زهراسینین(س) مصیبتینی هی آچیر بوکور
گویلر ملک لرین یاتاغی ماتمه باتیر
یئر غملرین مکانی اولور دالغا دالغا کور
هر آن یئتیم بالالارین ای وای آنام سسی
جانی اودا سالیر، اورگین بندلرین سوکور
لای لای دییهر ملک لر آناسیز بالالارا
توختاق وئرهر سوموکلره چاتمیش یارالارا
دونیا داشین علی(ع) گئرییه آتدیغی زامان
محرابدا قیزیل قان ایچی باتدیغی زامان
زهرین دادین دادان، جیگری لاختا لاختا قان
مظلوم امام حسن(ع)، آنایا چاتدیغی زامان
آل کساء سون بئشیگی قتلگاهدا
کسسک لی، ایستی تورپاق اوزو یاتدیغی زامان
کاشکی یئره یاتایدی اساسی بو عالمین
اولمازدی اوج بوجاغی، بو دردین بو ماتمین
جان اوستهیم بقیعلیلرین غربتی یانا
ایتگین مزاری آختاریرام من یانا یانا
مجنون کیمین یولوم اییلیب چوللره ساری
بیر گون نجف چوللری، بیر گونده کربلا
گاه گوز یاشی توکور بو کونول باغداد ایچره گاه
توتساقدا نالهلی باغیریر سرَّ مَن رأی
مین درد واردی منده کی درمان سیز اولموشام
بیردن بیره دئیيل کی، خراسان سیز اولموشام
نرگیزلی گوز وارمیدی کی جیران باخیشلیدیر
یالوارمادان بولوتلودو، غمدن یاغیشلیدیر
طعنه ووران آجی دیله اولسون بو آن عیان
عشقین ایشی زامان تانیمیر یایلی قیشلیدیر
کاروان یولا دوشهرسه، دئنه سور خراسانا
بیر یار واردی اوردا کی هجری آتیشلیدیر
خوشدور او چاغ کی بیزده یئتک اصله بیر داها
هجرانی بوشلایاق ساریشاق وصله بیر داها
فرهاد رسمیدیر، داغی داشی چاپا یارا
بلکه یارا یارا یئتیشه دلبره یارا
هئچ داغلاری بوراخمایاجاقدیر بو یانقیلی
چئخسا بو یولدا اوغرونا مین لر آجی یارا
ظالیم زامان اووچوسو اوولور اونو هر آن
اوز قویماسا خراسانا دوندرسین اوز هارا
یوز دفعه آرتا ، یوکسهله مین دفعه ده گوناه
داغلارداكي دلی اوا وار اوردا بير پناه
گول اوزلو یار! عشقینه آتدئم بو دونیانی
ترک ایلهدیم ائوی، ائشیگی، هر زادی یانی
من غربته دوشوب سنی غربتده تاپمادیم
ای نورلو گونش به سنین غربیتین هانی؟
هم صحن ایچره همده سارای ایچره هر زامان
قورباندی تربتین یانی مین شیعه نین جانی
بیر غمزهلی باخیشلا کونول اوخشا ای صنم
اوزگه دئیيل، قاپون قولودور باخ بری منم
سقاخانا یانی آقام عباس(ع) سو پایلاییر
هر بیر رواقدا آنا زهرا(س) قان آغلاییر
چون «کل ارض» الوبدو بیزه «کربلا» چولو
بو یئرده ده امام حسین(ع) داغی داغلاییر
شام غربتی روایتی، زیبنب مصیبتی
قومدان خراسانا غم ایله درد چاغلاییر
بو روضه ایچره غم اودو هرآن سونمهده
مین کربلانین حسرتی گوز یاشا دونمهده
شعر از :سجاد حسینی(برگزیده بخش جانبی جشنواره شعر رضوی ترکی آذری- ارومیه آبان ۸۸)
نمونه آذري:
آرپايا جو دئدي لر بوغدايا گندم
داري يا آد قويونجا من قويوب گلدوم
نمونه قشقايي:
آرپا بوغدا جو گندم
تاجيكي توركو اورگندوم
دردلر ايچي مين فغانلي بولبول كيمي دير
رحم ائدسه ياغيشدان دا اونون رحمتي چوخ
چول لر ده بيتن ساپ ساري سونبول كيمي دير
گئدن اورايه دئيير ناقشي دير بوتون جهانين
زامان آناسي دوغانماز داها شاه عباس تك
گلنمز اوخشاري دونيايا اللهوردي خانين
تاجيك له تورك ائدير سير چارباغ ايچره
اولوبدو ارمني ده قونشوسو مسلمانين
آلا قاپي آچيلير اوغرومووز يئني ليگينه
ايچيبدي چوخلو قيزيل باشلارين او آل قانين
قيزيل ايله گوموش ايله غياث دون توخويور
دئيير خاتين لره اينه تاخين قيرجانين
بيزيم شاه باباميز يرليغي سوزونه باخين
ائديبدي جنته اوخشار بو يوردون هر يانين
آپارار تاتار بالامی
قول ایلهر ساتار بالامی
ایستکلی آناسی اولسا
آختارار تاپار بالامی
این یکی از رایج ترین بوی اوخشاماهای آذری میباشد. این بوی اوخشاما علاوه بر اینکه گنجی از گنجینه فولکلوریک ما به حساب میآید ، دارای خاطرات تاریخی ارجمندی است. آنچه از مضمون این بوی اوخشاما برمیآید این است که مردم آذربایجان در دوره ای از تاریخ از تهاجمات تاتارها رنج برده اند. بله، تاتارها از زمان تشکیل اردوی زرین (آلتین اردو) همواره بر منطقه آذربایجان حمله ور گشته اند و صدمات فراوانی را بر مردم آن دیار وارد ساخته اند این تهاجمات با اسیر گرفتن مردم و فروش افراد در بازار های برده فروشان همراه بوده است.
یکی دیگر از آثاری که به اهتمام میرزا رسول اسماعیل زاده دوزال چاپ و منتشر گشته است دیوان خواجه احمد یسوی است. ما نیز به مناسبت حلول ماه مبارک رمضان سر بر آستان حق مینهیم و همنوا میشویم با حضرت خواجه:
الهی قادرا پروردکارا
رحم قیل بندنکا ای کردکارا
اجابت سندین و مندین مناجات
ای- ای ذوالجلال جمله حاجات
الهی جاجتیمنی سن روا قیل
کریم سن لطف ائله دردیم دوا قیل
الهی ذات پاکینک حرمتیدین
آییرکیل بیزنی شیطان زحمتیدین
منکا توفیق سوییدین سن ایچورکیل
کرم بیرله گناهیمنی کیچورکیل
که بیلماسده گناه بسیار قیلدیم
کونکللارنی بوزوب آزار قیلدیم
که هر عاصی ایرور رحمتکا لایق
کیل ای احد دعاغه بول موافقمیرزا رسول اسماعیل زاده از شاعری گمنام اهل تیل کری جلفا برای ما سخن باز میکند.نامش عاشیق قربان است. اشعار مکتوبی از او باقی نمانده است ، اما اشعار او در افواه باقی مانده است و سینه به سینه به روزگار امرزو ما رسیده است. عاشیق قربان تیل کری در وصف وطن خود میگوید:
امیر سنه تعریف ائدیم، بیزیم یئرین دوزوندن
شیره جیلر ، وریانلار وار آرخلاری وار آرخلاری
یایلاغیندان، آرانیدان، آل قیرمیزی اوزوندن
یاشیل مئشه، گوی دولایی، داغلاری وار داغلاری
بیزیم یئرین دادلی اولور هر مئیوه سی، یئمیشی
اؤزون سورهر گویه ساری ساحل لرین قمیشی
چالیشقاندر رشبر اوردا، اوستوبلودور هر ایشی
بازیسی وار، کردیسی وار، زاغلاری وار زاغلاری
بوغداسی وار دویوسو وار ، ائرکک ائرکک آرپاسی
چلتیگی وار، کونجودو وار، آغ پانبیقلی قوزاسی
یارپیزی وار، بیزوشهسی، هر مرضین داواسی
گیردکانلی، گول آبشانار، باغلاری وار باغلاری
موشگو انجیر، البوخارا، ایگدهسی وار هئیواسی
بامادورو، گول بسری سوسوزلوغون شفاسی
شاماماسی ، آلا قووون، قارپیزی وار، آلماسی
حسن بگی،، نادیرخانی، تاغلاری وار تاغلاری
یاز کئچهسی، قویون یونو، ون چوبوغو، آینالی
چادیر قوروب«دوخانادا» چوخ گوزلدیر یاتمالی
پالید گواو، آل قیرمیزی گول اوزلره یاخمالی
آجی قئییم، دوققوز دونلو چیغلاری وار چیغلاری
اوچار گئدر خیال لارا او داغلارین قارتالی
گونی گوندن هئی بویلانار، عاشیقلارین سایتالی
مومیای آخار قیشدا سیلدان دیل لندیرر کامتالی
او کامتالین اورگینده داغلار یوار داغلاری
یک نکته: به احتمال بسیار قوی عاشیق قربان تیل کری نمی تواند برای بیش از 150 سال پیش باشد. لااقل این موضوع از شعر باقی مانده از او قابل فهم است. چراکه «بامادور» یا گوجه فرنگی آنقدر برای عاشیق نام آشنا بود و آنقدر در تیل کری کاشته میشد که وارد شعر او شده است. و ما میدانیم که لا اقل عهد ناصرالدین شاه دوران رواج گوجه فرنگی در ایران بوده است. از این رو یک موضوع بسیار جالب به میان مساید و آن اینکه مناطق مرزی با روسیه آن روزگار در کشت و پرورش این میوه و یا سبزی ارزشمند و مفید پیشرو بوده اند.واژه بامادور شکل بومی شده لغت روسیпомидора (پامیدورا) است. البته روس ها از واژه томатتومات نیز برای نامیدن گوجه فرنگی استفاده میکنند که این واژه نیز برای نامیدن رب گوجه فرنگی استعمال میشد.به زودی شباهت شکل ظاهری و نوع بوته گوجه فرنگی و بادمجان باعث شد تا در آذربایجان آن را نیز بادمجان بنامند و برای تفکیک این دو از هم لغات« قره بادمجان» و «قیرمیزی بادمجان» پدیدار گشت. البته واژه بامادور به فراموشی سپرده نشد به طوری که حتی برخی بادمجان را «قره بامادور» نامیدند.
اندیشهای بر یک ضرب المثل
ضرب المثل: «حُکم آباد اوزاق ، کَردی سی یاخین»
معنی: حکم آباد دور ، باغچه اش نزدیک
نمونه مشابه: «همدان اوزاق، کَردی سی یاخین»
کاربرد: وقتی دو نفر بر سر یک مسئله بحث میکنند و جواب آن مسئله در همان نزدیکی ها در نزد فردی و یا در محل خاصی واقع شده است. یکی از طرفین ابتدا این ضرب المثل را بر زبان میراند و سپس طرف مقابل را دعوت میکند که برای اثبات حقیقت، پیش آن فرد و یا بدان محل که بسیار نزدیک و قابل دسترساست مراجعه کند.
در این مثل از یک عنوان جغرافیایی خاص بنام «حکم آباد» یا «هوهماوار» یاد شده. بلی حکم آباد یکی از مناطق تبریز است که در شمال غربی آن واقع شده است. حکم آباد اصلی ترین قطب سبزی کاری در تبریز و آذربایجان شرقی به شمار میآید . البته باید دانست که قدمت سبزی کاری در این منطقه بسی طولانی می باشد.
برای مثال در عهد قاجار نیز حکم آبادی ها پیشه سبزی کاری داشتند. برای این گفته خود یک مدرک تاریخی ارائه میکنیم. نادر میرزا قاجار در کتاب خوراک های ایرانی در باره حکم آباد مینویسد:
«به شهر تبریز کویی است بس فراخ که آن را حکم آباد نامند، همه مردم بدان کوی باغ ها و کاریزها دارند و درخت آن باغ ها همه بادام است و زمین آن سبزی های خوردنی که تبریزی ها در آن کوی کارند و به همه شهر از آن جای آرند ... تبریزیان بهاران بدان جای روند. مردم آن جا این کوکو (کوکوی سبزی) نیک پزند و به شهر شهره است.»هشتر خان یا حاجی طرخان و یا آستارا خان امروزی یکی از نواحی خزر کنار می باشد که در شمال این دریا واقع شده است .
نام و نشان هشتر خان د رادبیات و فولکولور آذری هم انعکاس داشته است که ابیات زیر نمونه هایی از آن
می باشد :
هشتر خانا گئدن گمی بند اولور
قایئدئب گلنده یوکی قند اولور
قئز لارین گوزلی گوزه بند اولور
ترجمه:(کشتی روانه به سوی بندر هشترخان لنگر می اندازد
و در هنگامه بازگشت با خود بار قند به ارمغان می آورد
دختران ماهروی نیزبر دل و دیدگانمان لنگر می اندازند )
هشترخان دان گمی دولو نار گلیر
نار یانئندا نار یاناخلی یار گلیر
قوموش کمر اینجه بئله دار گلیر
ترجمه :(یک کشتی پر از انار سرخ از بندر هشتر خان درراه است
به همراه بار انار یار آتشین گونه نیز در راه می آید
که کمربند سیمین نیز بر کمر ظریف او تنگ می آید )
هشتر خان دان گمی گلیر یاز اولور
مجلیس لرده صحبت اولور ساز اولور
اون ایکی آیئن یئتدی سی یاز اولور
ترجمه (یک کشتی از هشترخان روانه است و بهار در راه
مجالس نیزآکنده از موسیقی صحبت و ساز است
در هفت ماه از دوازده ماه سال هم حکومت موسم بهار برقرار می باشد )
