سید مسعود نقیب و سحر مزاری:

با پايان يافتن دهه اول ماه محرم، مراسم عزاداري مناطق مختلف آذربايجان به پايان نمي‌رسد و آيين‌ها و رسم‌هاي مختلف عزاي حسيني همچنان برپا مي‌باشد.
يكي از اين مراسم‌ كه همه‌ساله در روز يازده محرم در اردبيل برگزار مي‌شود، مراسم معنوي سحر مزاري است كه طي آن، مردم به قبرستان مي‌روند و بر سر قبر درگذشتگان و شهدا سينه‌زني و نوحه‌خواني مي‌كنند.
در ‌‌١٢ محرم نيز دسته‌اي به عنوان نماد قبيله بني‌اسد جهت دفن شهداي كربلا تشكيل مي‌شود كه اين دسته لباس‌هاي عرب بر تن و بيل و كلنگ در دست دارند.
در تاريخ آمده است كه قبيله بني‌اسد شهداي كربلا را دفن كرده‌اند و در برخي مناطق در اين مراسم از زبان امام زين‌العابدين (ع) ‌شعر زير را مي‌خوانند: اهل قبيله گلميسيز دفن ايده سيز بدنلري/ سيز كمك ايله‌يين منه من تانئرام بد نلري
ترجمه:‌اهل قبيله آمده‌ايد بدن‌ها را دفن كنيد، شما به من كمك كنيد من خود پيكر شهدا را مي‌شناسم.

سید مسعود نقیب و عاشوراهای خلخال:

به مناسبت عاشوراي حسيني، محبان آل علي (ع) در خلخال آذربايجان مراسم معنوي “قتيل كسمه” را برپا كردند.
در خلخال، هرساله شب عاشورا از ساعت 24 به بعد، دسته بزرگ عزاداران خلخالي متشكل از دسته‌هاي همه محلات در تمام مناطق شهر به سوگواري و عزاداري مي‌پردازند و اين مراسم به صورت سينه‌زني، زنجيرزني و الوداع برپا مي‌شود.
اين مراسم تا نماز صبح ادامه مي‌يابد و بعد از نماز صبح هر مسجدي يك دسته عزاداري تشكيل مي‌دهد و اين دسته‌ها را طوري تنظيم مي‌كنند كه يك و نيم ساعت قبل از اذان ظهر در مسجد محل حضور داشته باشد.
در اين حال روحاني مسجد در مورد فلسفه قيام عاشورا سخنراني مي‌كند، سپس با نوحه‌خواني شهادت شهداي كربلا را بيان مي‌كند و معمولا طوري تنظيم مي‌كند كه موقع اذان ظهر در مورد شهادت امام حسين (ع) نوحه خواني نمايد و نوعي مرثيه وداع خوانده مي‌شود و در اين زمان است كه مرثيه به اوج خود مي‌رسد و مردم هر يك در حال سوگ و اندوه اذان سر مي‌دهند و معنويت خاصي در مراسم حاكم مي‌شود.

بازگشت بدون سوار ذوالجناح از صحراي كربلا يكي از غم‌انگيزترين صحنه‌هاي واقعه عاشورا بوده است و بيانگر اوج اندوه و غم فرزندان خاندان اهل بيت (ع) در فراق حضرت حسين بن علي (ع) مي‌باشد.
اين صحنه اندوهبار در ايام عزاداري حسيني و علي‌الخصوص در روز عاشورا در مناطق مختلف به صورت نمادين باز آفريده مي‌شود.
تزئين اسبي به عنوان نماد ذوالجناح يكي از آئين‌هاي ويژه عزاداري روز عاشورا در مناطق مختلف آذربايجان است. مردم اين منطقه معمولا در اين روز اسبي سفيد رنگ را با پارچه‌هاي سفيد و سبز و آغشته به رنگ سرخ تزئين مي‌كنند و در كوچه و خيابانها مي‌گردانند.>گاه چندین کبوتر خونین بال نیز بر زین اسب نهاده می شود تا فضای حزن انگیز و معنوی مراسم را دوچندان نماید.
در برخي مناطق آذربايجان در برابر ذوالجناح اشعار و مرثيه‌هايي نيز خوانده مي‌شود و عزاداران از او سراغ سرور و آقايشان حضرت ابا عبدالله الحسين (ع) را مي‌گيرند سر و گردن اسب را به آغوش می کشند و اشک حسرت و ماتم سر می دهندو هم زمان  بر سر و روي اسب كاه مي‌پاشند.
مردم نيز اعتقاد و علاقه ويژه‌اي به ذوالجناح نمادين نشان مي‌دهند و نذر مي‌كنند و فرزندانشان را بر پشت اين اسب نمادين مي‌نشانند.
حضور اسبي سفيد و خونين در ميان جمعي عزادار و سر تا پا سياه جلوه ويژه‌اي به شهرها و روستاهاي سوگوار آذربايجان مي‌دهد و بر حال و هواي عاشورايي عزاداران مي‌افزايد.

عباسیه (1)

بیر یانداگونش داغ باتئرئر قوم لار اوزونه

بیر یاندا سولو چشمه آخئر آتلی گوزونه

هی سویله ییر اول قوری دوداقلارلا اوزونه

تئزلیک له سنه من چاتارام ،علقمه چایی

خیمه لره سو پای آپارام ،علقمه چایی

قئزلار آنالار ،لای لا دئگیرلر بیر اوشاغا

هر لای لای ایله گوز یاشی انمک ده آشاغا

یا رب نه قوراق لئق گلیب اول جنته ،باغا

گوللر باشی چینینده ،گولستان غم اوجاغی

بولبول اوخومور ،گولمه یه جک غنچه دوداغی

یئر ایله گوی ایچره دایاغ عباس اولاجاق دئر

الده تولوغی بیرجه سو ایله دولاجاق دئر ؟

دولماسا حسین گولزاری ،باغی سولاجاق دئر

سولسا قان آلئب غم جالانار یئتدی سمایه

ماتم بولوتو کولگه سالار آل هدایه

عباس دئمه هاشمی لر آی پاراسی دئه

اولاد رسولون اوجا بویلو قالاسی دئه

هر درد ایچی قارداشلارئنئن سن چاراسی دئه

چاره قئلاجاق بیرد بو درده عمی، عباس

ساغلئم گئچه جک دئر بو دنیز دن گمی ،عباس

شمع مايه روشنايي است مي‌سوزد و نور مي‌بخشد و بر ظلمت و تاريكي فايق مي‌آيد. روشن كردن شمع در واپسين روزها و شبهاي دهه نخستين ماه غم و اندوه، محرم‌الحرام، ازجمله رسم‌هاي مردم ايران محسوب مي‌شود؛ بويژه در شام غريبان.
در تاسوعا نيز شمع‌هاي متعددي به ياد عباس (ع) و حسين (ع)برافروخته مي‌شود. شمع‌ها مي‌سوزند و فريادهاي اي واي اباالفضل اي واي، قول سوز ابالفضل اي واي، سومشكيني اوخلا ديلار العطش العطش و ... اشك و غم و اندوه را بر گونه‌هاي عاشقان خاندان اهل بيت (عليهم‌السلام) جاري مي‌سازد.
واژه‌هايي چون اباالفضل، قول سوز (بي دست)، سوسوز (تشنه‌كام)، سومشكي (مشك آب)، العطش، قارداش (برادر) و .. در ميان اشعار رثاي آذربايجاني‌ها خبر از فرارسيدن تاسوعاي حسيني را مي‌دهد.
يك محقق آيين‌هاي محرم در آذربايجان درخصوص مراسم برافروختن شمع در مناطق مختلف آذربايجان اظهار داشت: روشن كردن شمع در مراغه و تبريز و اردبيل و خلخال و اهر و مرند و حتا باكو رواج دارد و شايد يكي از فلسفه‌هاي اين امر ايجاد روشنايي در شبهاي تاريك عزاداري و مرثيه‌خواني باشد.
نقیب افزود: در بعضي مناطق به تعداد شهداي كربلا شمع روشن مي‌كنند و در اردبيل اين مراسم با نام “شمع پايلاما” معروف است و در برخي جاها در ‌‌٤١ جا يا ‌‌٤١ مسجد شمع روشن مي‌كنند.
مسؤول هنرهاي سنتي اداره ميراث فرهنگي آذربايجان شرقي نيز در اين خصوص گفت: ما در فرهنگ ايراني عكس خيلي از پديده‌ها عمل مي‌كنيم، به اين دليل در شب تاسوعا نيز مردم به صورت نمادين با برافروختن شمع چادرهاي امام حسين و يارانش را از تاريكي درمي‌آورند.
هم زمان با شام غريبان حضرت سيدالشهدا (ع) مراسم ويژه روشن كردن شمع عزاداران محله چرنداب تبريز نيز برگزار مي‌شود و عزاداران در حاليكه شمعي در دست دارند شعرهايي چون (گلميشوخ الده ها مي شمع عزا / قويماروق زينب مظومه قرانلئق دافالا) (واي حسين اي واي حسين) ترجمه: (همگي شمع عزا در دست آمده‌ايم و نمي‌گذاريم زينب مظلومه (س) در تاريكي بماند) مي‌خوانند.
اكثر مساجد، امامزاده ها، بقاع متبركه شاهد برپايي چنين مراسمي در آخرين شبهاي دهه نخستين ماه محرم هستند.

پای صحبت حاج مهدی خادم آذریان و درباره رثای حسینی در تبریزنشستیم .حاج مهدی به ما این چنین بازگو کرد:

شعرهاي سوزناك تركي در مرثيه امام حسين (ع) و ساير معصومان (عليهم‌السلام) از جذاب‌ترين و مؤثرترين اشعار رثاي شيعي مي‌باشد.
از جمله اين اشعار مي‌توان به ابياتي چون ”يوم عاشورادي يا روز قيامت‌دور بوگون / يا قيامت عرصه‌سيندن بير علامت‌دور بوگون” (ترجمه: ”يوم عاشورا يا اينكه امروز روز قيامت است و يا امروز علامتي از عرصه روز قيامت مي‌باشد”
”حسينه يئرلر آغلار، گويلر آغلار / بتول و مرتضي پيغمبر آغلار” (ترجمه: زمين و آسمان‌ها در سوگ حسين (ع) مي‌گريند و همچنين حضرت زهراي بتول (س) و علي مرتضي (ع) و پيامبر اكرم (ص) نيز مي‌گريند”
”نئجه قان آغلا ماسئن داش بوگون / كسيليب یئتميش ايكي باش بوگون” (ترجمه: چگونه امروز سنگ نيز خون گريه نكند، چراكه امروز هفتاد و دو سر از تن جدا شده است) اشاره كرد.
وي ادامه داد:‌ در شب عاشورا نيز اكثراðشعر ”بو گئجه بيعت پوزولدي آشنالار گئدديلر / قويدولار پيغمبر اوغلون بي‌وفالار گئدديلر” (ترجمه: امشب آشناها بيعت را شكستند و رفتند، بي‌وفاها فرزند پيغمبر (ص) را تنها گذاشتند و رفتند) و در روز عاشورا هم مي‌خوانند: ”اي شه مظلوم حسين واي واي / بي كس و مغموم حسين واي واي”.
در شعري ديگر آمده است: ”روز عاشورا اسيب آيا نئجه باد خزان / نه قاليب گلشن نه گول نه بلبل و نه باغبان” (ترجمه: در روز عاشورا مگر باد خزان وزيده است كه نه گلشن باقي مانده است و نه گل و بلبل و باغبان).

 اين گونه از ابيات معروف در دستجات عزاداري خوانده مي‌شود و در برخي مواقع ورد زبان مردم مي‌شود و مردم در ايام عزاداري ماه محرم اين شعرها را زمزمه مي‌كنند؛ اشعاري كه بيانگر عمق فاجعه عاشورا و اوج محبت شيعيان در اين ديار به خاندان اهل بيت عصمت و طهارت (ع) مي‌باشد.

حسینون نوحه سین دلریش یازاندا

مسلمان سهلدیر که کافر آغلار

کور اولمیش گوزلرین قان دوتدی شمرین

که گورسون اوز الینده خنجر آغلار

حسینون کوینگی زهرا الینده

چکر قیحا قیامت ،محشر آغلار

آتاندا حرمله اوخ کربلاده

گوریدین دشمن آغلار، لشکر آغلار

قوجا غیندا، گوریدین ام لیلا

آلیب نعش علی اکبر آغلار

رباب،نیسگیل دوشونده سود گورنده

علی اصغر یاد ایلر آغلار

باشیندا کاکل اکبر هواسی

یل آغلار،سنبل آغلار،عنبر آغلار

یازاندا آل طه نوحه سین من

قلم گوردوم سیزیلدار،دفتر آغلار

علی شق القمر،محراب تیلیت قان

قولاق وئر ،مسجد اوخشار منبر آغلار

علیدن شهریار، سن بیر اشاره

قوجاقلار قبری ،مالک اشتر آغلار

(شهریار)

راويان اخبار، ناقلان آثار، طوطيان شكر شكر شيرين گفتار، بلبلان داستان بيله روايت ايليئب لر، چون روز عاشورا، شهداي بزرگوار كربلا شربت‌هاي شهادت نوش ايلئيب لر....

پرده خواني يكي از هنرهاي سنتي ايراني است كه با باورها و اعتقادات مردم اين مرز و بوم آميخته شده است. از ذكر جنگ‌ها و دلاوري‌هاي حضرت اميرالمومنين علي (ع) گرفته تا مصيبت‌هاي اهل بيت (ع) در سرزمين خون و تشنگي كربلا همه و همه بر سينه‌ي پرده‌هاي رنگارنگ نقش مي‌بندد و از سينه پرده خوانان شيرين سخن مي‌تراود و‌ آنگاه شيعه به مدد هنري اصيل و سنتي تولي و تبري مي‌كند.
پای صحبت يكي از معدود پرده‌خوانان آذربايجان نشستیم و شايد تنها پرده خوان آذربايجاني.نامش ميرزا اصلان اصلان است و  درباره اين هنر مي‌گويد: پرده‌خواني نيازمند هنر نقالي است و پرده خوان بايد نقالي فصيح باشد و به جاي ساده گويي روايت را با شعر و غزل و كلمات زيبا درآميزد.
ميرزا اصلان (علي شفايي) ادامه مي‌دهد: براي مثال به جاي گفتن اينكه امام حسين (ع) و يارانش در كربلا شهيد شدند بايد گفت: ”راويان اخبار، ناقلان آثار، طوطيان شكر شكر شيرين گفتار، بلبلان داستان بيله روايت ايليئب لر، چون روز عاشورا، شهداي بزرگوار كربلا شربت‌هاي شهادت نوش ايلئيب لر”
(ترجمه: راويان اخبار، ناقلان آثار، طوطيان شكر، شكر شيرين گفتار، بلبلا داستان اين چنين روايت كرده‌اند كه چون در روز عاشورا شهداي بزرگوار كربلا شربت‌هاي شهادت نوش نمودند)
وي افزود: پرده خوان بايد داراي حافظه‌اي قوي باشد و اگر هنگام پرده خواني از روي كتاب يا نوشته‌اي بخواند، فوراً هل مي‌شود و از فصاحت كلامش كاسته مي‌گردد.
ميرزا اصلان با اشاره به اينكه هرچيزي نماد و نشانه‌اي براي خود دارد افزود: پرده خوان هم با لباسي كه مي‌پوشد از ديگران متمايز مي‌شود و بنده هنگام پرده خواني عبايي بر تن كرده پارچه سياهي بر سر مي‌بندم. حتا در گذشته پرده خوان‌ها كلاهي بختياري بر سر مي‌گذاشتند و چوب دستي مورد استفاده اين كار منتشه نام دارد.
او مي‌افزايد: اكثراً پرده خوان‌ها فارس بوده‌اند و تعداد اندكي از آنان ترك زبان بودند و امروزه در كل از تعداد پرده‌خوان‌ها كاسته شده و فكر مي‌كنم شايد در منطقه ما به جز من ديگر نه پرده خواني باشد و نه پرده كشي.
اين پرده خوان آذربايجاني كه به كار پرده كشي هم مي‌پرازد خاطرنشان كرد: پرده‌هاي من اكثراً شبيه پرده‌هاي ميرزا حسين قوللر آغاسي مي‌باشد و بنده پرده‌هاي مختلفي را كشيده‌ام كه برخي از آنها در ابعاد بسيار بزرگي مي‌باشد.
ميرزا اصلان گفت: در گذشته در منطقه به پرده خوان ”شكيل چي” مي‌گفتند و بنده اولين بار در سال 1339 زماني كه يك پرده خوان به روستايمان خشگناب آمده بود و در آنجا پرده خواني مي‌كرد با اين هنر آشنا شدم و شيفته اين هنر مقدس گشتم.

یاره دگیب دی باشیمه

قانی آخئب دی قاشیمه

خیمه ده آل هاشیمه

درد دلیمی دئگیم گلیم

آنه می بیر گوروم گلیم

یاره می باغلئیئم گلیم

یاره دگیب دی سینه مه

قویون گئدیم مدینه مه

نازلی باجئم سکینه مه

درد دلیمی دئگیم گلیم

وار بیر آنام غربیب دور

غصه و غم نصیب دور

انه می بیر گوروم گلیم

درد دلیمی دئگیم گلیم

مراسم سنتي - مذهبي ”پولكه” در واپسين روزهاي دهه نخست ماه محرم با شكوهي هر چه تمام در بخش‌هايي از جنوب استان آذربايجان‌شرقي برگزار مي‌شود.

گفتنی است این مراسم در مناطقی چون روستاهاي شهرستان عجب‌شير (مانند شيشوان و هروان) و شهرستان بناب،‌ با شور و شوق خاصی برپا می گردد.
پولكه نام نوعي توپ آتشين ساخته شده از پارچه مي‌باشد كه آن را با سيمي مي‌بندند و بعد از نفت‌اندود كردن، آتش مي‌زنند.

در شب‌هاي نزديك به تاسوعاي حسيني و شب تاسوعا ده‌ها پولكه آتشين در ميان عزاداري‌هاي ديگر و در فضاي تاريك شب چرخانده مي‌شود و اين چنين بر ظلمت و تاريكي شب‌هايي چنين غم‌افزا غلبه مي‌شود.

پولكه‌ها در تاريكي شب مي‌چرخند و ياد 72 خورشيد فروزان دشت كربلا را گرامي مي‌دارند.و اشک دلسوختگان اهل بسیت را بر گونه ها جاری می گرداند .

گروه كثيري از مردم از ساير شهرها و روستاهاي آذربايجان جهت مشاهده مراسم پولكه در ايام محرم به مناطق جنوب استان آذربايجان شرقي سفر مي‌كنند.

پولکه از منحصر به فرد ترین مراسم های عزای حسینی بخشی ازمناطق آذربایحان است که نظیر آن در سایر مناطق شیعه نشین جهان برگزار نمی گردد.

بناي معظم و سرپوشيده‌ي بازار تاريخي تبريزکه از آن به عنوان بزرگترین بازار مسقف و به هم پیوسته جهان یاد می کنند و قدمت آن به صدها سال قبل میرسد اين روزها شاهد سوگواري عزاداران حسين بن علي (ع) است.

دستجات مختلف عزاداري محلات قديمي تبريز طبق روال سالهاي گذشته و با همان سبك و شيوه سنتي خود امسال نيز به ياد حضرت سيدالشهدا (ع) سوگواري مي‌كنند.

تيمچه‌ي مظفريه قلب تپنده‌ي بازار به عنوان مركز عزاداريها اين روزها لبريز از سوگواري حسيني است.

عزاداران بازار با يك نظم و انتظام خاص، سرتاپا سياه‌پوش و بعضا با دستارهايي سياه بر سر، در سوگ حضرت اباعبدالله الحسين (ع) مراسم سنتي - مذهبي سينه‌زني و زنجيرزني را به جاي مي‌آورند. در مقابل هر يك از اين دستجات نيز علم‌هايي به عنوان معرف دسته‌ي عزاداري و محله‌ي مربوط به آن حمل مي‌شود. برخي از اين علم‌ها از قدمت تاريخي برخوردارند.

مرثيه‌ها و نوحه‌هاي خوانده شده در بازار تبريز اكثرا به زبان تركي آذربایجانی و با همان لحن و سبك قديمي مي‌باشد.

بازار همچنين محل پخش احسان‌ها و نذورات نيز است؛ برخي از مغازه‌ها با پخش چاي و ديگر نذورات از عزاداران امام حسين (ع) پذيرايي مي‌كنند.

زن‌ها اجازه ورود به مراسم عزاداري بازار را ندارند و اين مراسم صددرصد مردانه است.

دستجات عزاداري پس از طي بخش‌هاي مختلف بناي سرپوشيده‌ي بازار تاريخي تبريز، از آن خارج مي‌شوند و همه‌ي دستجات جز چند دسته‌ي عزاداري مشخص، اجازه‌ي ورود به بازار را ندارند.

معنويت و روحانيت خاصي بر بازار تبريز در شب‌هاي محرم حاكم است كه حاجتمندان شهر را نيز بدانجا مي‌كشاند و آنان در مقابل دستجات عزاداري و در حلقه‌ي عشاق حسين بن علي (ع) دست بر دامان حضرتش مي‌شوند.

سه نوع از دستجات عزاداري سنتي در بازار حضور مي‌يابند: دستجات عرب، عجم و زنجير و تا چند روز بعد از عاشورا همچنان سوگواري مي‌كنند.

تبريز سرتاسر عزاخانه‌ي حسيني است كه حتا بازار، قلب تپنده‌ي اقتصاد آن، نيز از اين امر مستثنا نيست.

عاشقان خاندان نبوي (ص) و دلسوختگان مكتب ابا عبدالله الحسين (ع)در آذربایجانی ها هم‌زمان با فرارسيدن ماه محرم، آيين‌ها و رسم‌هاي ويژه سوگواري واقعه جانگداز كربلا را برپا مي‌دارند؛ احسان دادن و اداي نذر در اين ماه گرامي، ازجمله اين رسم‌هاست.
به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران، مردم ايران نذرهاي مختلفي براي قبولي حاجاتشان مي‌كنند و احسان‌هاي گوناگوني را براي ايام عزاداري محرم‌الحرام دارند كه هر يك داراي زيبايي و معنويت خاصي است.
آذربایجانی ها، اعتقاد ويژه‌اي به اطعام از سفره ابا عبدالله الحسين (ع) دارند و معمولا از غذاهاي پخش شده و نذري در اين ايام براي بيماران خود تبرك مي‌جويند. حتا برخي معتقدند كه غذا پختن در روز عاشورا كراهت دارد و حتما بايد از غذاي نذري خورد.

در اين روزها در برخي مساجد و خانه‌ها سفره حضرت سيدالشهدا (ع) باز است و مردم به اطعام از اين سفره مبارك مي‌پردازند. اكثرا غذاهاي طبخ شده برنج است که با خورشت‌هاي مختلفي جهت پذيرايي از عزاداران حاضر مي‌شود.

در بعضي از مناطق، از اول محرم تا روز عاشورا همه روزه در مساجد غذاي احسان طبخ مي‌شود و مردم ديگر در خانه‌هايشان غذا نمي‌پزند. اما در تمام مناطق، روزهاي تاسوعا و عاشوراي حسيني چنين سفره‌ها و احسان‌هايي مهيا مي‌باشد.
آش از ديگر غذاهايي است كه مردم در بزرگداشت ايام عزاداري سرور و سالار شهيدان مي‌پزند. آش‌ها معمولا بنا بر نذر و حاجتي تهيه مي‌شود و در بين در و همسايه و آشنايان پخش مي‌شود.
شله‌زرد هم از ديگر طعام‌هاي نذري ماه محرم است كه در اكثر شهرها طبخ مي‌شود و در بين عزاداران حسيني و نزديكان و‌ آشنايان پخش مي‌گردد.

در برخی از مساجد و حسینیه ها نیز آبگوشت این غذای سنتی حاضر می شود و در بین عزادارن پخش می گردد.
شربتها و نوشيدني‌ها بخش ديگري از نذورات اين ماه را تشكيل مي‌دهند برخي از حسينيه‌ها و قهوه‌خانه به پخش چاي در اين ماه اقدام مي‌كنند؛ اما شربتها بيشتر در محرم‌هاي مصادف با فصول گرم سال داده مي‌شود. شير داغ براي فصل‌هاي سرد، خرما، شكرپنير، لقمه نان و پنير و سبزي، ساندويچ‌ها، انواع كلوچه‌هاي محلي و نان‌هاي روغني، دلمه، اهري، لقمه كوكو و ... از ديگر نذورات مردم در دهه اول ماه محرم، خصوصا روزهاي عاشورا و تاسوعاست.
پابرهنه رفتن در خيابان، گل ماليدن به سر و صورت، زير علامت رفتن و مواردي از اين دست، از ديگر اداي نذرهاي مردم است.
همچنين گدايي كردن در كوچه‌ و خيابان در روز عاشورا و تاسوعا از جالب‌ترين نذرهاي آذربايجاني‌ها محسوب مي‌شود. حاجتمندان و دردمندان اين ديار نذر مي‌كنند كه در صورت بهبودي بيماري‌شان يا رفع فلان مشكل روز عاشوراي حسيني يا در تاسوعا، گدايي كنند و بدين ترتيب در اين روزهاي مشخص كاسه‌اي در دست گرفته از رهگذران گدايي مي‌كنند.
از ديگر نذرها در ايام ماه محرم، مي‌توان به مواردي چون نذر پوشيدن لباس سياه يا سبز در ايام عزاداري حضرت امام حسين (ع)، انداختن شال سياه يا سبز بر گردن، بستن پارچه سبز (یاشیل) بر مچ دست، سوار كردن كودكان بر اسب نمادين ذوالجناح، گذاشتن كودك در گهواره نمادين حضرت علي اصغر (ع)، دادن نوزاد به آغوش تعزيه‌خوان نقش حضرت علي اكبر (ع)، حضرت ابوالفضل (ع) و امام حسين (ع) و ... اشاره كرد.حتی بعضی ها نذر می کنند تا در تعزیه امام حسین (ع) بازیگری و شبیه گردانی نمایند.و به این ترتیب عشق خود را به فرزندان رسول الله ابراز می دارند.
نذر شمع، علي‌الخصوص در روز تاسوعا در اكثر مناطق آذربايجان و شب شام غريبان در تمام كشور رواج دارد. گاهي بر اساس نذر، عصر روز تاسوعا تعدادي شمع را در بين مردم پخش مي‌كنند يا در مكان مشخصي روشن مي‌نمايند و يا اينكه به اندازه قد كودكشان شمع سفارش مي‌دهند و در اين زمان روشن مي‌كنند.
برخي ديگر از مردم‌ در صورت قبولي نذرشان دستجات و هيات‌هاي عزاداري را به خانه خود دعوت مي‌كنند و از عزاداران پذيرايي مي‌نمايند. خانه درگذشتگان، خانه بيماران، گلزار شهدا و قبرستانها، از ديگر محل‌هايي است كه دستجات عزاداري در آن حضور مي‌يابند.
قرباني كردن گاو و گوسفند در مقابل دستجات زنجيرزني و سينه زني، پخش غذا و شير و شربت و شله زرد در مراكز درماني، مراكز بهزيستي، شيرخوارگاه‌ها، خانه‌هاي سالمندان، بستن پارچه بر علم‌هاي دستجات عزاداري و دادن خون به بيماران نيازمند به جاي قمه زني، از ديگر احسان‌ها و نذرهاي ستوده در ايام سوگ حسين بن علي (ع) مي‌باشد.

از چندين روز قبل از آغاز ماه محرم تا كنون، تبريز، ام‌الهيئات، در عزاي حسيني فرو رفته است. اين را مي‌توان از صداي شبانگاهي طبل‌ها و تخسير گشتن شهر در ميان پرچم‌ها و بيرق‌هاي سبز و سياه و سرخ فهميد.
گفتنی است ، تمامي نقاط اين شهر با پرچم‌ها و نمادهاي مختلف عزاي حسيني پوشيده شده است. اكثر مساجد، محلات، حسينيه‌ها، مغازه‌ها، بازارها و حتي بسياري از ماشين‌هاي اين شهر سياه‌پوش شده‌اند.
تعداد قابل توجهي از مردم شهر نيز لباس سياه عزا بر تن كرده‌اند و بدين ترتيب در سوگواري سيد و سالار شهيدان حسين بن علي (ع) شركت جسته‌اند.
اين روزها شال‌هاي سبز و سياه، چپیه هاي عربي و گاه دستارهاي سياه بر سر و گردن مردم شهر بيشتر ديده مي‌شود. جوانان نيز به بستن پارچه سبز بر مچ دست علاقه زيادي نشان مي‌دهند.
در بازار بزرگ و قديمي تبريز نيز مراسم عزاداري با شور و شوق خاصي برپاست. گروهي از عزاداران بازار با پوشيدن كت و شلوار سياه به صورت يكدست و متحدالشكل آيين‌ها و عزاداري‌هاي خاصي را برگزار مي‌كند.

می گویند چادر سیاه زنان در فرهنگ شیعی به معنای عزای حسینی است . در نزدیک به دو دهه اخیر رواج این رنگ از چادر ها ابتدا از شهرهای بزرگ آغاز شد و سپس در مناطق شهری کوچک و روستاها نیز متداول گشت . بعضی از زنان این دیار هم که با مانتو پوشش اسلامی دارند معمولا در ایام محرم چادر سیاه بر سرمی کنند .

پوشیدن لباس سیاه دربرخی موارد تا روز اربعین حسینی ادامه می یابد و برخی دستارهای سیاه بسته شده به سرشان را تا سوم امام نگه می دارند .

برخی آقایان هنگام عزاداری پیراهنی بلند تا پایین تر از زانو بر تن می کنند و برخی حتی نوعی دامن سیاه را به همراه پیراهن سیاه مردانه یشان می پوشند .

می گویند در تبریز علم ها و کتل های قدیمی و ارزشمند زیادی وجود دارد .که حتی برخی وقف شده توسط شاهان قجری می باشد .قاجار ها در کل پادشاهان متدینی بودند .آنها نماز می خواندند قرآن تلاوت می نمودند اسباب روضه امام حسین شان در هر موقعیتی برپا بود و با علاقه هر چه تمام به تماشای تعزیه اباعبدالله می شتافتند و حتی از سفرای خارجی هم برای تماشا دعوت به عمل می آوردند .مورد اخیر در زمان سلطنت رضا شاه برچیده شد و دیگر از سفرای خارجی برای تماشای مراسم شبیه خوانی دعوت نشد .
فريادهاي “شاخسي واخسي” ، “حيدر، صفدر” ، “حسينيم واي، حسينيم واي“ ، “مظلوم اوله ن حسين واي” و... از تمامي نقاط شهر به گوش مي‌رسد و اكثر مراسم‌ عزاداري روزهاي اول تا هشتم محرم در شب انجام مي‌پذيرد و در روزهاي تاسوعا و عاشوران اين مراسم‌ در روز نيز برپا مي‌باشد.
تبريز شهر ام‌الهيئات است؛ چراكه بيشترين تعداد هيات‌هاي محب اهل بيت (ع) را داراست و تقريبا در تمامي ايام سال مردم اين شهر به ياد خاندان اهل بيت عصمت و طهارت (ع) بوده‌اند و اوج اين محبت در دهه اول محرم‌الحرام جلوه‌گر مي‌شود.

دئگيللر حضرت عباس (ع) هاشمي آيي دي

علي اكبراوغول مصطفي نبي تاييدي

دئگيللر خيمه لر ايچره گليردي ناله سسي

سسه گليردي بني هاشم ايچره غم جرسي

دئگيللر گوي يئره چوخلي ياغئردي اودلا آلوو

سوسوزلامئشدي او جيران، يانئردي سانكي اوو

دئگيللرحضرت زهرا (س) اوشاغلاري قاني

سووارمئشيدي يئري ياندئرئردي دونياني

حسين آل رسولون ائويدي هم اشيگي

شرفلي آل عبانين حسين سون بشيگي

خانم لارا او قارانلئقدا زينب اولدي داياق

ايمام اوغلي ايمامئن اسيرليگينده اياق

گوزدلييك كي سو گلسين جگرلر اولدي كباب

نه چكدي حضرت عباس ايله رقيه رباب

بو قان قئزئلئقي تاريخ بويي قالاجاقدئر

 ناقش وئريب زامانا عالمي آلاجاقدئر

گلن يازئب بو ناغلدان دئگيب قان آغلياجاق

اودا بلمچي اورك اهل بيته باغلياجاق

قارانلئق ايللرايچي  چوخ ائشقليدئر چراغي

دلي دنيزلر اوزي اعتبارلي دئر داياغي

دايانمئشئق اولارا كيم گوروب بئلمچي داياخ

بويانمئشئق بيزاو رنگه نه خوشدو قانلي بوياخ

از سه سال  سال پیش در خبرگزاری ایسنا مر کز تبریز تصمیم گرفتیم از آئین و سنن محلی آذربایجان در ماه محرم اطلاعات و گزارش ها یی تهیه کنیم حاصل کار مجموعه ای بود از سنن و آئین های محرم الحرام آذربایجان .

از محرم های آذربایجان گفتیم و شنیدیم .و حالا بخشی از آن گزارش ها و پای صحبت سید مسعود نقیب:

مراسم مذهبي - سنتي تشت‌گذاري به‌ياد تشنگان واقعه كربلا در اردبيل همه ساله برگزار مي‌شود.
اولين مراسم تشت‌گذاري اردبيلي‌ها در روز 26 ذيحجه در مسجد محله سيد ابراهيم اين شهر انجام مي‌شود و دومين مراسم تشت‌گذاري در 27 ذيحجه در مسجد جامع اردبيل صورت مي‌پذيرد.
سپس در 28 ذيحجه عزاداران 6 محله اونچي ميدان، سرچشمه آلاقابي (عالي قاپو)، اوش توكان، پير عبدالملك و تاوار، در يك جا جمع مي‌شوند و سومين مراسم تشت‌گذاري اردبيل را برگزار مي‌كنند.
در اين مراسم جمعي از مردم نشست‌ها، كاسه‌ها و يا كوزه‌هاي آب را بر دوش مي‌گيرند و در حالي كه عده‌اي پشت سر آنها زنجير مي‌زنند، حركت مي‌كنند و سپس در يك جا جمع شده و شروع به نوحه‌خواني مي‌نمايند. نوحه‌خواني، زنجيرزني و سينه‌زني مراسم تشت‌گذاري به صورت خاصي صورت مي‌گيرد و بعد از ساعتها سينه زني و نوحه‌سرايي اين مراسم تمام مي‌شود.
دوستداران اهل بيت (ع) در مراسم تشت‌گذاري از آب تشت تبرك مي‌جويند يا مقداري پول به عنوان احسان داخل تشت مي‌اندازند.