کمکی آراز

 بو نا دئمیشه م قارپوز!

سيصد و 65روز سال عرصه زورآزمايي شب و روز است. گاه براي ماه‌ها روز پشت شب را بر زمين مي‌زند و گاه شب پيروز اين ميدان مي‌گردد بعضي وقتها هم كارزارشان نتيجه مساوي پايان مي‌يابد.

اما در حد فاصل دو موسم برگريزان و زمستان شب پيروزي مقتدرانه‌اي را مي‌يابد و از آن به بعد در فرود زوال مي‌افتد ايراني‌ها آن گاه و زمان را «يلدا» و يا «چله» مي‌نامند وگراميش مي‌دارند.

به گزارش بخش ايرانشناسي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، گراميداشت درازترين شب سال در بين مردمان ايران زمين به معناي ارج نهادن به تاريكي و كژي و ظلمات نيست، بلكه اين رزمي است بزم‌گونه. يعني از سردي و تاريكي هراسي نداريم و بيدار و شادمان ايستاده‌ايم. بزم ايرانيان از آينده‌نگري آنها سرچشمه مي‌گيرد؛ چراكه مي‌دانند بعد اين، پيروزي با روز است وشب راه زوال را خواهد پيمود.

در اين بين آذربايجاني‌ها همچنان سنتهاي قديمي خود را نگاه داشته‌اند و هر سال چله دوست داشتني با آيين و سنن قديمي خود برپا مي‌شود.

براساس سنتها قديمي اين مردم زمستان از دو چله بزرگ و كوچك تشكيل شده است چله بزرگ 40 روز دوام مي‌آورد و در 10 بهمن ماه به اتمام مي‌رسد و چله كوچك 20 روز عمر مي‌كند.

روزي چله بزرگ به چله كوچك مي‌گويد: من سرما را آوردم، مردم را مجبور به پوشيدن لباس‌هاي گرم و برپايي كرسي و بخاري كردم تو چه كار خواهي كرد چله كوچك پاسخ مي‌دهد تو اين همه كار كرده‌اي پس ببين من چه خواهم كرد. چله بزرگ مي‌گويد: تو هيچ كاري نمي‌تواني بكني چرا كه «دالين يازدي عمرون آزي» (پشت سرت بهار است و عمرت كوتاه)

از قديم‌الايام با آمدن اين شب دوست داشتني شب‌نشيني ويژه آن هم همراه با خوراكي‌ها، ميوه‌ها و شب‌چره‌هاي مخصوصش در تمامي خانه‌ها بر پا مي‌گردد.

هندوانه شب چله «چيله قارپوزي» اصلي‌ترين ميوه درازترين شب سال است. در قديم خربزه نيز چنين جايگاهي داشته است، اما امروزه مصرف هندوانه شب چله مرسوم‌تر مي‌باشد. ماجراي هندوانه خوردني اين شب ماجراهايي شنيدني داشته است: هندوانه‌هاي شيرين و خوشمزه و آبدار و ...

هر چه باشد خاطره‌اش شيرين‌تر از هر شيره و عسلي است و تا سالها روح را مي‌نوازد و گل لبخند در صورت مي‌نشاند.

انار، به، باقلا، لبو، تخمه، نخود، كشمش، مالاخ، سبزه، سنجد، پشمك، گردو، بادام از ديگر خوراكي‌هاي ويژه اين شب‌اند.

بساط چاي و هم كرده پونه نيز بايد مهيا باشد چرا كه مردم اين خطه‌ مي‌گويند: «چيله قارپوزي، دمنه يارپوزي» (هندوانه شب چله، پونه را نيز دم كن)

فرستادن « چيله پايي»،  از ديگر رسم‌هاي مردم‌ آذربايجان به مناسبت اين شب مي‌باشد. اين هديه مخصوص عروس‌خانم‌هاست كه قبل از رفتن به خانه شوهر از سوي خانواده داماد برده مي‌شود و بعد از آن اين وظيفه خانواده پدر عروس است كه چيله‌پايي بفرستد و شايد اين رسم تا ساليان متمادي ادامه ياد چيله‌پايي علاوه بر هندوانه و ساير تنقلات و ميوه‌هاي فصل شامل هديه ارزشمندي همچو طلا و لباس زمستاني و پارچه لباس و كفش و .. . نيز مي‌شود آراستن اين هدايا با ذوق و هنر ويژه‌اي انجام مي‌گيرد و در شهرهاي مختلفي چون تبريز هنرمندان گلفروش در آراستن ميوه‌هاي چيله‌پايي مهارت خاصي را دارند.

با آوردن اولين چيله‌پايي براي عروس جوان از سوي خانواده دامات جشن مختصري نيز گرفته مي‌شود و از در و همسايه و فاميل براي تماشاي چيله‌پايي دعوت مي‌شود.

اين شب، شب مهرباني‌ها، كنار هم بودن‌ها، ميهماني‌ها، بگو و بخندها، قصه‌ها و متل‌ها و قبل‌ها و تاپاجاها، شعرها و باياتي‌ها براي مردمان سرزمين برف و سرما، آذربايجان است.

سنتهاي ملي ما ايرانيان بسيار وزين و نكو اما جز در مواردي خاص از كنج خانه‌ها بيرون نيامده‌اند و هيچ گونه سازماندهي نيافته‌اند. چه زيبا بود ما هم مثل كشورهاي مسيحي، جشن شب چله‌پيان را همچو كريسمس مسيحي به جهانيان معرفي نموديم. در شهرهاي مختلف، اين شب را در ميادين بزرگ به طور دسته‌جمعي گرامي مي‌داشتيم و دنيا را به خوردن يك قاچ هندوانه و خربزه شيرين ايراني «شب يلدا» دعوت مي‌نموديم

گزارش از :سجاد حسینی

پیشیک سیچانا دئگیر :بو دلیک دن چئخ او دلیکه گیر سنه بیر کیسه دولوسی قئزئل وئریم .

سیچان فیکره جوموب دئگیر :قالمئشام بو ایشده نیه کی

منزیل یاخئن دی پولو کلان !

شاختا باباگلدي

بابا يا سلام سويله يه ره ك

اوخوياق:

شاختا بابا شاختا گل

هميشه بو واختا گل

کور قووشاندا آغلار

بالالار آناسئندان

 آیری دوشنده آغلار

آراز آراز خان آراز

دریایا آخان آراز

سئوگیلیم گمیده دیر

گل ائیلمه قان آراز

آرازین باشی هارای

دیبینین داشی هارای

آنامین آغ لاواشی

قوروتلو آشی هارای

منبع :بایاتیلار ـ محمد علی فرزانه