کمکی آراز

آغزي باغلي دي آغلايان غونچه / گول گوله نده ن سورا گول اولموشدي /حوسنونون وصفيني بوله ن بير قوش / مين فغان ايله بولبول اولموشدي.

منطقه زيستگاهي ارسباران كه در گذشته‌اي نه چندان دور به محدوده وسيعي از كناره ارس تا حد فاصل جلفا تا مغان و بلنديهاي سبلان، بزقوش و سهند اطلاق مي‌شد، هم اكنون به دلايل متعدد نظير تهديد عرصه‌هاي منحصر به فرد جنگلي و تجمع قلمرو زيستي عشاير قوه‌داغ عمدتا به مرزهاي سياسي شهرستانهاي كليبر، اهر ورزقان محدود مي‌شود. به گزارش خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)،‌ اين منطقه از لحاظ اكولوژيكي، ساختار اجتماعي، اقتصادي و تاريخي منطقه‌اي منحصر به فرد در كشور به شمار رفته و به لحاظ ويژگي‌هاي خاص طبيعي، اقليمي و انساني ايلات و فرهنگ و سنن قومي و مذهبي متمايز از ساير نقاط آذربايجان است كه به دليل سوابق تاريخي كهن و شيوه‌ زيستي ايلاتي، اهميت فوق‌العاده‌اي در شمال‌غرب كشور دارد. آثار قديمي نظير سنگ نوشته‌هاي خط ميخي، قلاع نظامي، استراتژيك و مهمي چون آقچه قلعه‌سي، قلعه جمهور( بابك)، قلعه پشتو و قلعه جوشون و پل‌هاي باستاني متعدد بر روي ارس و ارسبالان را به كانون تجميع عظمت طبيعي و قدمت تاريخي و همچنين تنوع فرمهاي بيولوژيك نباتي و جانوري تبديل كرده و لزوم توجه به حفظ اين منبع حياتي ارزشمند، بيش از پيش جلوه‌گر مي‌شود. منطقه‌ حفاظت شده ارسباران به دليل برخورداري از چشم‌اندازهاي منحصر به فرد و بكر طبيعي و وجود زيستگاه يكي از نادرترين پرندگان دنيا به نام « سياه خروس» و غناي سرشار گياهي و جانوري در سال 1355 از سوي سازمان يونسكو بعنوان ذخيره گاه زيستكده در خدمات مناطق با ارزش طبيعي جهان ثبت شد. زيستگاهها به دليل ارزشهاي غيرقابل جايگزيني و حساسيت زياد نياز به حفاظت و حمايت بيشتري داشته و بسته به وسعت، ميزان منابع زيستي و منيت، جمعيتهاي متفاوتي از حيات وحش را در خود جاي داده‌اند و ارسباران نيز با دارا بودن وسعتي حدود 925 هزار هكتار به دليل تنوع پرندگان و پستانداردان نادر، مناسب‌ترين محل براي زيست كل، بز، گراز، خرس قهوه‌اي ، گرگ، روباه و پلنگ به شمار مي‌رود. مرال و شوكا نيز از جمله گونه‌هاي جانوري هستند كه تا دهه گذشته در منطقه‌ موجود بوده اما در حال حاضر نسل آنها منقرض شده است. مهمترين گونه جانوري ارسباران سياه خروس قفقازي است كه به عنوان گونه منحصر به فرد، عليرغم تنوع و پراكندگي ساير گونه‌ها نظير كبك، قرقاول و دراج و انواع پرندگان شكاري و مهاجر به تنهايي ارزش حفاظتي اين زيستگاه را دوچندان كرده است در مجموع، 39 گونه پستاندار از 35 جنس و 15 تيره مختلف در اين زيستگاه به حيات خود ادامه مي‌دهند كه حدود 25 درصد از گونه‌هاي پستاندار موجود در كشور را به خود اختصاص داده‌اند. همچنين حضور 103 گونه پرنده از 67 جنس مختلف از ويژگي‌هاي اين منطقه است. شناخت ارزشهاي مختلف پژوهشي، آموزشي، حفاظتي، اقتصادي و گردشگري و تاكيد بر قابليتهاي منطقه در برنامه ريزي‌ها و تصميم‌گيري جهت پايداري روند حفاظت و بهره‌برداري از ذخيره گاه زيستكده ارسباران ضرورتي انكار ناپذير بوده و نياز به تلفيق بهينه اهداف مديريت زيستگاهها در سطح ملي و منطقه‌اي دارد. منطقه حفاظت شده ارسباران در پهنه‌ سرزمين آذربايجان در واقع مصرف گونه‌اي از زيباييها و توان سرشار اين سرزمين پهناور بوده و در جهت ارتقاي سطح حفاظتي آن پيشنهاد تبديل قسمتي از منطقه به پارك ملي به شوراي عاي حفاظت محيط زيست داده شده است. ارسباران كنوني داراي سه كانون شهري كليبر، اهر و ورزقان و 27 دهستان و 860 پارچه آبادي مسكوني و قلمرو زيستي 320 هزار شهروند محروم است.شايان ذكر است بخش شرقي منطقه جلفا جزو قره داغ يا ارسباران محسوب مي شود.

انسان موجودي اجتماعي آفريده شده است؛ موجودي كه به ايجاد رابطه و تعامل با ديگران علاقه‌مند است و شايد بتوان گفت كه بدان نياز دارد. يكي از روش‌هاي ارتباط انسان، از طريق ميهماني است. انسان‌هاي تمام جهان براي ملاقات و ديدن همديگر ميهمان مي‌شوند و يا ميهماني برپا مي‌كنند. به گزارش بخش ايرانشناسي خبرگزاري دانشجويان ايران (ايسنا)، برخي از ملل جهان نيز به مهمان نوازي شهره‌اند و اين سنت نيكو از فضايل آن ملتها برشمرده مي‌شود. اسلام نيز به عنوان يك آيين توحيدي كه نقايص زواياي زندگي بشر را مورد دقت قرار داده و برنامه مربوط بدان را مشخص كرده است، بر موضوع مهماني و صله رحم تاكيد مي‌كند. در احاديث و روايات مختلف فضايل بي‌شمار دنيوي و اخروي براي امر صله ‌رحم برشمرده مي‌شود كه انعكاس اين تاكيدها و سفارش‌ها را مي‌توان در آيين‌ها و سنن ملل مسلمان يافت. در ميان مردمان كشورهاي اسلامي، ايرانيان متدين نيز به ميهمان نوازي خود افتخار مي‌كنند. در هر شهر و روستاي كشورمان كه پاي بنهي، روح ميهمان دوستي در آن جاري است و لااقل مردم خود را به اين روحيه مي‌شناسند و بدان افتخار مي‌كنند. آذربايجاني‌ها مانند ساير هموطنان خود به موضوع مهمان و مهمان نوازي حساسيت ويژه‌اي قايلند. مردم اين ديار مهمان را با واژه «قوناق» مي‌شناسند و در زبان تركي آذربايجاني مي‌توان واژه‌هاي ديگري چون قوناقلئق (ميهماني)، قوناق اتاقي (اتاق ميهمان)، قوناق باجي و... يافت كه در ساختار و تركيب آنها كلمه قوناق به كار رفته است. در ادبيات فولكولوريك اين خطه نيز مي‌توان اشعار، امثله و ترانه‌هاي بسياري يافت كه در خصوص مهمان و ميهماني بيان شده‌اند. آذربايجاني‌ها اعتقاد دارند كه «قوناقئن روزي‌سي اوزوندن قاباق گلر» (روزي ميهمان قبل از خودش مي‌آيد) و گاه به شوخي اظهار مي‌كنند: «قوناق قوناقي ايسته‌مز، ائواييه سي هئچ بيرين» (ميهمان از ميهمان خوشش نمي‌آيد، صاحب خانه از هيچكدام). شهريار نيز در بند نه منظومه حيدربابايه سلام خود، از شيريني ميهماني رفتن دوران كودكي‌اش ياد مي‌كند كه مانند خوابي شيرين در ذهن او باقي مانده و بر روح و روانش اثر گذاشته است. «شنگل اوا يوردي عاشيق آلماسي / گاه داگئدوب اوردا قوناق قالماسي/ داش آتماساي، آلما، هيوا سالماسي/ قالئب شرين يوخي كيمي ياديمدا / اثر قويوب روحيمرا، هرزاديمدا» اما مردم آذربايجان برخي چيزها را نيز نماد و يا خبر آمدن مهمان مي‌پندارند. احترام به مهمان در ميان مردمان اين ديار تا حدي است كه هميشه بهترين چيزهاي خانه براي مهمان در نظر گرفته مي‌شود «قوناق اتاقي» يا اتاق مهمان اكثرا زيباترين و بهترين و گاه بزرگترين اتاق هر خانه محسوب مي‌شود كه بهترين وسايل خانه، ‌بهترين فرش‌ها و پتوها و... در آن اتاق گذاشته مي‌شود. حتا خانواده‌هاي آذربايجاني معمولا رختخوابها، ظروف و مواد غذايي مخصوصي را براي مهمان در نظر مي‌گيرند. قوناقلئق يا ميهماني نيز انواع مختلفي دارد كه در زمان‌ها و مكانهاي متفاوتي برگزار مي‌شود. اعياد ملي ـ مذهبي مثل عيد نوروز، عيد فطر، عيد قربان، ‌عيد غديرخم و... ازجمله زمان‌هاي برپايي سنت نيكوي صله ‌رحم است. بيشترين مهماني‌ها نيز در روزهاي عيد برپا مي‌شود. عيد غدير عيد مخصوص سادات است و مردم در اين روز مهمان خانه سلاله رسول خدا (ص) مي‌شوند. اين عيد و مهماني مخصوص آن، علي الخصوص در تبريز، بسيار گرامي داشته مي‌شود. سي روز ماه مبارك رمضان نيز زمان مناسبي براي مهماني دادن است؛ البته مهماني‌هاي اين ايام جنبه مذهبي دارد و از آن با نام افطاري يا «اروج آشما» ياد مي‌شود. در برخي مناطق آذربايجان مردم همه 30 روز ماه مبارك رمضان را يا مهماني مي‌روند يا مهمان دارند. در روزهاي تعطيل مثل پنج‌شنبه و جمعه‌ها نيز بازار مهماني در خانه بزرگترها گرم گرم است و دخترها و پسرها و عروس‌ها و دامادها ميهمان خانه پدر و مادر مي‌باشند. «آياغ آشما» يا پاگشا مهماني مخصوص زوجهاي جوان است كه به تازگي پيوند مقدس زناشويي را بسته‌اند. اين مهماني از سوي نزديكترين فاميل‌هاي عروس و داماد جوان صورت مي‌پذيرد و در آن هدايايي براي اين زوج‌ها در نظر گرفته مي‌شود و هدف از آن آشنايي هر چه بيشتر فاميل با عروس يا داماد جوان مي‌باشد. جشن عروسي و تولد، چهارشنبه سوري، شب چله، عزاداري، سفره‌هاي مذهبي، مرثيه و... از ديگر زمانهاي برپايي سنت صله رحم مي‌باشند. در تابستان و موقع برداشت محصولات باغي يا جاليزي نيز از طرف صاحب باغ و جاليز گاهي ميهماني‌هايي در باغات برپا مي‌شود. «الله قوناغي» يا ميهماني خدا عنواني است كه به خواستگار اطلاق مي‌شود. وقتي فردي به خواستگاري مي‌رود زماني كه صاحب خانه سؤال مي‌كند شما كيستيد؟ او در جواب مي‌گويد: الله قوناغي؛ يعني ميهمان خدا. قوناق باجي نيز نام يك بازي سنتي است كه در بين كودكان آذربايجاني مخصوصا دخترها از محبوبيت ويژه‌اي برخوردار است. طي اين بازي كودكان اين خطه رسم و رسوم مهمان نوازي را ياد مي‌گيرند و معمولا يك نفر به‌عنوان ميزبان و ديگري به‌عنوان ميهمان ايفاي نقش مي‌كنند. قوناق يا ميهمان در اين خطه با عباراتي چون خوش گلميسيز صفاگتيرميسيز (خوش آمدي صفا آورديد)، بويوروز (بفرماييد) استقبال و با عباراتي چون آيا قلارئز آغرئماسين (پاهايتان درد نكند) خوش گلديز (خوش آمديد ) و... بدرقه مي‌شود. (گزارش از سجاد حسيني)